Rječnik kemijskih pojmova

Daltonov zakon parcijalnih tlakova
	Ukupni tlak smjese plinova jednak je zbroju parcijalnih tlakova svih plinova koji čine tu smjesu pod uvjetom da međusobno ne reagiraju p = p1 + p2 + p3 + ... + pn = ∑pn
destilacija
	Destilacija je postupak koji služi za odjeljivanje ili prečišćavanje komponenti iz njihovih smjesa. Tekućina se zagrijava na temperaturu vrenja a nastale pare se kondenziraju i prikupljaju (destilat). U parnoj fazi ima više lakše hlapljive komponente nego u tekućoj fazi, u kojoj raste sadržaj komponente s višim vrelištem. Parcijalni tlak pojedine komponente ovisi o koncentraciji te komponente u smjesi i definiran je Raoultovim zakonom. Za odvajanje tekućina bliskog vrelišta provodimo frakcijsku destilaciju Kod tvari osjetljivih na povišenu temperaturu upotrebljava se vakuumska destilacija (sniženjem tlaka snižava se vrelište smjese).
deuterijeva svjetiljka
	Deuterijeva ili vodikova svjetiljka koristi se kao izvor kontinuiranog zračenja u UV dijelu spektra.
Devarda legura
	Devarda legura je legura bakra, aluminija i cinka (50 % Cu, 45 % Al, 5 % Zn) koja se koristi za reduciranje nitrata i nitrita do amonijaka u lužnatom mediju.
diazo-spojevi
	Diazo-spojevi su skupina organskih spojeva koji sadržavaju diazo-skupinu, =N+=N-, vezanu na ugljikov atom. Veoma su reaktivni i najčešće služe za pripremu boja.
dielektrična konstanta
	Dielektrična konstanta ili permitivnost (ε) je mjera sposobnosti tvari da smanji elektrostatske sile između dva nabijena tijela. Što je vrijednost manja smanjenje je veće. Dielektrična konstanta za različite materijale pri 20 °C iznosi: vakuum 1 zrak 1.00058 staklo 3 benzen 2.3 octena kiselina 6.2 amonijak 15.5 etanol 25 glicerol 56 voda 81 Vrijednost dielektrične konstante opada s porastom temperature.
dieni
	Dieni su nezasićeni ugljikovodici s dvije dvostruke veze. Najvažniji dieni su izopren i butadien. Primjenjuju se u sintezi kaučuka.
difuzija
	Difuzija je spontano miješanje dviju ili više tvari kroz njihovu dodirnu površinu ili propusnu membranu. Čestice (atomi, molekule, ioni, itd.) putuju iz područja više u područje niže koncentracije. Difuzija se najbrže odvija u plinovima, sporije u tekućinama a najsporije u čvrstim tijelima. Difuzija je jedan od mehanizama (uz konvekciju i migraciju) odgovoran za transport mase u otopini. Teoretska osnova difuzije dana je Fickovim zakonom.
difuzijska struja
	Difuzijska struja (id) je struja ograničena brzinom difuzije čestica u elektrolitskoj otopini.
digeriranje
	Digeriranje ili starenje taloga je ostavljanje, obično na povišenoj temperaturi, svježe stvorenog taloga u otopini iz koje se taložio. Rezultat toga je talog čišćih i većih čestica.
dijaliza
	Dijaliza je odvajanje otopljenih tvari iz koloidne otopine pomoću membrana vrlo finih pora. Kroz takve membrane prolaze otopljene tvari a zaostaju čestice koloidnih dimenzija. Brži postupak dijalize je elektrodijaliza.
dijamagnetizam
	Kod dijamagnetizma magnetizacija je suprotnog smjera od primijenjenog magnetnog polja, t.j. magnetska susceptibilnost je negativna. Kada su u atomu svi elektroni spareni, poništavaju se spinski magnetski momenti i takva tvar ne pokazuje prema van nikakav magnetski moment. Ako se takva tvar unese u vanjsko magnetno polje inducira u njoj magnetsko polje koje je usmjereno protiv vanjskog polja. Posljedica takvog vladanja je da magnetsko polje odbija dijamagnetične tvari.
dipol
	Električni dipol je čestica koja sadrži par odvojenih suprotnih naboja na konačnoj udaljenosti. Ako molekula sadrži spojene atome različitog afiniteta za elektrone, onda je veća gustoća elektrona oko atoma većeg afiniteta za elektrone. Time dolazi do asimetrične raspodjele negativnog naboja u molekuli, tj. jedan dio molekule postaje relativno negativno nabijen (kome je bliži elektronski par) a drugi postane relativno pozitivno nabijen. Takav dipolni karakter imaju molekule klorovodika (HCl), vode (H2O) i amonijaka (NH3) jer atomi klora, kisika i dušika imaju veći afinitet za elektrone nego atomi vodika.
dipolna molekula
	Dipolne molekule nastaju kad zajednički elektronski par kod kovalentne veze nije simetričan. Ukoliko se kovalentnom vezom vežu raznovrsni atomi, koji mogu imati različit afinitet za elektrone, onda atom s većim afinitetom jače privuče elektronski par. Time dolazi do asimetrične raspodjele negativnog naboja u molekuli, čime jedan dio molekule postaje relativno negativno nabijen (kome je bliže elektronski par) a drugi relativno pozitivno nabijen.
dipolni moment
	Električni dipolni moment (μ) jednak je umnošku naboja i razmaka između težišta naboja. SI jedinica za dipolni moment je kulon metar dok se u literaturi često može naći i jedinica debye. U diatomnoj molekuli, kao što je HCl, dipolni moment je mjera polarnosti veze. U poliatomnim molekulama, dipolni moment je vektorska suma dipolnih momenata svake pojedine veze u molekuli. U slučaju simetričnih molekula, kao što je tetrafluorometan (CF4) ne postoji ukupni dipolni moment iako su pojedinačne C-F veze polarne.
disaharidi
	Disaharidi su šećeri sastavljeni od dvije molekule monosaharida spojene glikozidnom vezom. Tako, primjerice, saharoza (C12H22O11) nastaje međusobnim povezivanjem jedne molekule glukoze (C6H12O6) i jedne molekule fruktoze (C6H12O6). glukoza + fruktoza saharoza + voda
disocijacija
	Disocijacija je proces kod kojeg se kemijska vrsta (molekula, ion, i sl.) rastavlja na jednostavnije dijelove kao rezultat dodane energije (toplinska disocijacija) ili zbog djelovanja otapala (elektrolitička disocijacija). Disocijacija se može odvijati u plinovitoj, tekućoj ili čvrstoj fazi, ili se može dešavati u otopini. Primjer disocijacije je reverzibilna reakcija HI na visokoj temperaturi 2HI(g) H2(g) + I2(g) Izraz disocijacija koristi se i za reakcije ionizacije kiselina i baza u vodi. Primjerice, reakcija cijanovodične kiseline HCN + H2O H2O+ + CN- se često piše kao disocijacija kiseline na ione HCN H+ + CN-
disproporcioniranje
	Disproporcioniranje je reakcija u kojoj se jedna te ista molekula i oksidira i reducira.
dvojni ion
	Dvojni ion (zwitterion) je ion koji ima pozitivan i negativan naboj na istoj molekuli. Dvojni ion nastaju iz spojeva koji u svojim molekulama imaju i kisele i bazne skupine.
džul
	Džul (J), je izvedena SI jedinica rada, energije i topline. Definiran je umnoškom sile jednog njutna i puta jednog metra za koji se pomakne hvatište sile u smjeru sile (J = N m). Ime je dobila po engleskom fizičaru James Prescott Joule (1818.-1889.).

 

A

B

C

D

E

F

G

H

I

J

K

L

M

N

O

P

R

S

T

U

V

X

Z